همسر خدايان يا جانشينان و نمايندگان برحق ايشان بر روى زمين محسوب مىشدند . دختر سومرى نه تنها از اين خدمتگزارى ننگى به خود راه‌نمىداد بلكه پدر او به خود مىباليد كه دختر صاحب‌جمال خود را در راه رفع ملال كاهنان وقف كرده است . پدرى كه به اين افتخار مىرسيد ، جشن مىگرفت و جهيزى همراه وى به معبد مىفرستاد . در آن ايام جهيز دختر در اختيار خود او بود و تعيين وارث نيز از اختيارات زن بود . زن و شوهر به يك اندازه بر فرزند خود حق داشتند و اين قدرت و آزادى زن ناشى از اين بود كه زن استقلال اقتصادى داشت ؛ يعنى مىتوانست مستقل از شوهر خود به كار بازرگانى بپردازد و بندگان خود را آزاد كند يا در خدمت خود نگهدارد . زن گاهى به مقام ملكه‌اى مىرسيد . با اين‌حال در حالات بحرانى و سخت ، وزنهء قدرت و اختيار به نفع مرد مىچربيد . زنان طبقات بالا زندگى پرتجمل داشتند ، ظروف زرين و سيمين و انگشترها و گردنبندهاى مطلاى آنان با زنهاى امروزه فرقى نداشت . « چه نيكو گفته‌اند كه زير اين خورشيد هيچ‌چيز تازه‌اى وجود ندارد . تفاوت زن ابتدايى با زن امروزه به اندازه‌اى ناچيز است كه از سوراخ سوزن مىگذرد . » « 14 » هنر و ادبيات سومريان هنر خطنويسى را تكامل بخشيدند و به يارى آن ، افكار و انديشه‌هاى خود را در زمينه‌هاى مختلف اقتصادى و ادبى و مذهبى برجا مىگذاشتند . آثار مكتوب اين قوم تقريبا مربوط به 3500 سال ق . م . است . آنها انديشه‌هاى خود را ، بجاى آنكه با مركب روى كاغذ فاسدنشدنى بنويسند ، با آلت تيزى شبيه به ميخ بر گل نقش مىكردند . آنچه برجاى گذاشته‌اند ، از قبيل صورت قراردادها ، قبالهء املاك ، صورت خريد و فروش ، متن احكام قضايى و نظاير اينها ، كه معرف تمدن آنهاست ، براى ما جالب و قابل توجه است . پس‌ازآنكه منشى از نوشتن لوح فراغت مىيافت ، آن را در آتش مىپخت و يا مقابل حرارت آفتاب مىگذاشت . در نتيجه ، طول عمر نوشتهء او به مراتب بيش از مكتوب كاغذى مىشد . تنها آثارى كه بر سنگ نوشته شده ، از اين جهت ، بر آن نوع لوحه‌ها ترجيح دارد . اختراع خط ميخى و تطور و تكامل آن ، بزرگترين منتى است كه سومريان بر تمدن جهان دارند . قبل از فرارسيدن قرن بيست و هفتم ق . م . در شهرهاى سومرى عده‌اى كتابخانه تأسيس شد . در ويرانه‌هايى كه از آثار آن ايام به‌دست آمده ، 30 هزار لوح گلى پيدا كرده‌اند كه با ترتيب و نظم خاصى روىهم چيده شده بود . نوشته‌هاى سومرى از راست به چپ خوانده مىشود ولى بابليان نخستين كسانى هستند كه از چپ به راست مىنوشتند . در بعضى از الواح يادداشتهايى از حوادث و صورت قراردادها و قبالهء املاك و صورت خريد و فروش و متن احكام قضايى را مىنوشتند ، و به قول ويل دورانت : « تمدنى ساخته بودند كه اثر نيش قلم در آن از دم شمشير هيچ كمتر نبود . » « 15 » بطور خلاصه تمدن ابتدايى سومرى داراى شاهكارهايى است ؛ ازجمله در اين سرزمين

--> ( 14 . و 15 ) . همان ، ص 197 .